خودتحریمی به زبان ساده
اعداد و ارقام نشان می‌دهد در تحریم ۹۷ از تجربیات سال ۹۱ استفاده نکرده‌ایم
تحریم اقتصادی موضوعی نیست که برای مردم و پژوهشگران امور اقتصادی در ایران ناشناخته باشد، چنانکه از همان آغازین روزهای پیروزی انقلاب اسلامی، تحریم به‌عنوان مانعی در مسیر پیشرفت کشور قرار گرفته است؛ اما بررسی‌های پژوهشگران اقتصادی نشان می‌دهد دو تحریم سال‌های ۹۰ و ۹۱ و تحریم سال ۹۷ بالاترین سطح تحریمی در ۴۰ سال اخیر بوده‌اند. بر این اساس به‌جهت گستردگی ابعاد تحریم دو دوره اخیر، بررسی مقایسه‌ای آثار تحریم در بخش‌هایی از اقتصاد ایران می‌تواند درس‌هایی برای شرایط فعلی و چشم‌اندازی برای سال آینده در پی داشته باشد. گزارش حاضر تحولات قیمت در بازارهای مختلف، تحولات تولید در برخی بخش‌ها همچون خودروسازی و صادرات نفت را در دوره قبل و بعد از تحریم سال‌های ۹۰ و ۹۷ بررسی کرده است.
بر این اساس، برای بررسی تحولات بازار و تولید در تحریم سال ۹۰ دوره یک‌ساله بهمن ۸۹ تا بهمن ۹۰ و برای بررسی تحولات بازار و تولید در تحریم سال ۹۷ دوره یک‌ساله بهمن ۹۶ تا بهمن ۹۷ بررسی شده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد به‌جهت ابعاد و گستردگی بخش‌های تحت تحریم و همچنین تحریم‌کنندگان در سال ۹۰ علاوه‌بر آمریکا، اتحادیه اروپا و سازمان‌ملل نیز ایران را تحریم کرده بودند، اما در تحریم سال ۹۷ فقط آمریکا کشورمان را تحریم کرده است. در موضوع تغییرات قیمت‌ها بررسی‌های آماری نشان می‌دهد در تحریم سال ۹۰ آثار مخرب تحریم بر اقتصاد ایران ازجمله بر قیمت اقلام و کالاها، نرخ ارز، صادرات نفت و تولید خودروسازان در ماه‌های اولیه تحریم خود را نشان نداده و با تاخیر در سال ۱۳۹۱ ظهور و بروز کرده است. اما این در حالی است که در سال ۱۳۹۷ حتی قبل از تحریم دومرحله‌ای ۱۵ مرداد و ۱۳ آبان، همه بازارها، نرخ ارز، تولیدات خودروسازی، بازار مسکن و… دچار التهاب شده‌اند.
بر این اساس می‌توان گفت اگرچه تحریم اخیر نسبت به سال ۹۰ از ابعاد و گستردگی (از جهت تعداد تحریم‌کنندگان) کمتری برخودار است، اما به‌واسطه تصمیمات نادرست ارزی دولت (سرکوب نرخ ارز در دوره ۹۲ تا ۹۶ و اختصاص ارز ۴۲۰۰ تومانی برای واردات)، کنترل تورم با تله رکودی و عدم تلاش برای بهبود شرایط کسب‌وکار و مهم‌تر از همه به‌واسطه گره‌زدن شرایط اقتصاد ایران به برجام و عدم اتکا به نیروها و توان داخلی و همچنین نبود اراده برای گسترش روابط با همسایگان، چند شوک روانی توانست حتی قبل از اعمال تحریم‌های آمریکا التهابات شدیدی را در بخش‌های مختلف اقتصاد ایران ایجاد کند.
قیمت اقلام اساسی
دوره بهمن ۸۹ تا بهمن ۹۰: بررسی تغییرات قیمتی ۲۱ قلم کالای اساسی و مصرفی خانوار در دوره تحریمی نشان می‌دهد در فاصله بهمن ۱۳۸۹ تا بهمن ۱۳۹۰ به‌طور میانگین قیمت این اقلام ۲۳ درصد افزایش یافته است. در این دوره گوجه‌فرنگی با افزایش ۷۹ درصدی، بالاترین میزان افزایش قیمت را در طول دوره پایان بهمن ۸۹ تا بهمن ۹۰ داشته است. گوشت گوساله، تخم‌مرغ، شکر، شیر، خیار، پنیر و ماست نیز به‌ترتیب با افزایش قمیتی ۴۶، ۴۴، ۴۱، ۴۰، ۳۸، ۳۱ و ۳۰ درصدی روبه‌رو بوده‌اند.
دوره بهمن ۹۶ تا بهمن ۹۷: در این دوره میانگین قیمت ۲۱ قلم کالا با افزایش ۵۷ درصدی روبه‌رو بوده است. در میان اقلام مذکور، گوجه‌فرنگی، سیب زرد، گوشت گوسفندی، گوشت گوساله، گوشت مرغ، سیب‌زمینی و شیر پاستوریزه به‌ترتیب با افزایش قیمتی ۱۲۸، ۱۲۸، ۹۸، ۸۸، ۸۷، ۷۵، ۷۵ و ۶۴ درصد، بالاترین میزان افزایش قیمت را داشته‌اند.
نرخ سکه، ارز و طلا
دوره بهمن ۸۹ تا بهمن ۹۰: در این دوره نرخ دلار از ۱۰۹۳ تومان در بهمن ۸۹ با افزایش ۱۵۴ درصدی به ۱۸۳۰ تومان در بهمن سال ۹۰ رسیده بود. هر گرم طلای ۱۸ عیار بهمن ۸۹ حدود ۳۶ هزار تومان بوده که با افزایش ۱۰۹ درصدی در بهمن ۱۳۹۰ به بیش از ۷۵ هزار تومان رسیده است. هر قطعه سکه تمام‌بهار آزادی نیز در بهمن ۸۹ حدود ۳۶۰ هزار تومان بوده که با افزایش ۱۳۳ درصدی در بهمن ۹۰ به ۸۴۰ هزار تومان رسیده بود.
دوره بهمن ۹۶ تا بهمن ۹۷: بهمن سال ۹۶ نرخ دلار حدود ۴۸۳۹ تومان بوده که با افزایش ۱۵۴ درصدی به ۱۲ هزار و ۳۰۰ تومان در پایان بهمن ۹۷ رسیده است. هر گرم طلای ۱۸ عیار در بهمن ۹۶ حدود ۱۵۰ هزار و ۵۰۰ تومان بوده که با افزایش ۱۵۲ درصدی در بهمن ۹۷ به ۳۷۹ هزار تومان رسیده است. هر قطعه سکه تمام‌بهار آزادی نیز در بهمن ۹۶ حدود یک‌میلیون و ۵۷۷ هزار تومان بوده که با افزایش ۱۷۰ درصدی در پایان بهمن ۹۷ به چهارمیلیون و ۲۶۰ هزار تومان رسیده است.
نرخ تورم
در سال ۸۹ نرخ تورم منتهی به بهمن ۱۱٫۶ درصد بوده که در بهمن ۹۰ به ۲۱٫۴ درصد رسیده است. در سال ۱۳۹۶ نیز نرخ تورم منتهی به بهمن ۹٫۶ درصد بوده که در بهمن ۹۷ به ۲۳٫۹ درصد (البته با مرجع آماری مرکز آمار ایران) رسیده است.
صادرات نفت‌خام و فرآورده‌های نفتی
کاهش قیمت یا کاهش صادرات نفت می‌تواند بودجه کشور را دچار کسری منابع کند. همچنین رشد اقتصادی ایران و تقریبا همه کشورهای نفتی به‌شدت از کاهش درآمدهای نفتی تاثیر می‌پذیرد. بر این اساس، تحریم نفت یکی از اصلی‌ترین ابزارهای تحریمی در کنار تحریم سیستم بانکی و مالی است.
تحریم سال ۱۳۹۰: بررسی آماری داده‌های بانک مرکزی ایران نشان می‌دهد در تحریم سال ۱۳۹۰ صادرات نفت ایران در روندی بهتر از شرایط فعلی قرار داشته است، به‌طوری که طی سال‌های ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۶ صادرات نفت ایران در هیچ زمانی به کمتر از روزانه یک‌میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه نرسیده است. همچنین میزان صادرات نفت خام ایران بین سال‌های ۸۸ تا ۹۲ بالاتر از یک‌میلیون و ۶۰۰ هزار بشکه بوده است که البته اگر فرآورده‌های نفتی را نیز با صادرات نفت خام تجمیع کنیم، صادرات این دو تا سال ۹۲ همواره بالاتر از ۱٫۷ میلیون بشکه در روز بوده است.
تحریم سال ۱۳۹۷: هرچند آمارهای مستندی از سوی وزارت نفت یا بانک مرکزی ایران از میزان صادرات نفت در یک‌سال اخیر منتشر نشده است، اما بررسی داده‌های آماری بلومبرگ و گروه Tankers Trackers که کشتی‌های تجاری را رصد می‌کنند، نشان می‌دهد طی ۱۲ ماهه سال ۲۰۱۸ صادرات نفت ایران از حدود روزانه ۲٫۸ میلیون بشکه در ماه آوریل ۲۰۱۸ به روزانه ۱٫۱ میلیون بشکه در ماه دسامبر (ماه پایانی ۲۰۱۸) رسیده است.
تولید خودروسازان
تحریم سال ۱۳۹۰: بررسی آماری تولیدات خودروسازان در دوره ۱۱ماهه سال ۸۹ و ۹۰ نشان می‌دهد در این دوره تولید کل خودروسازان چهار درصد و تولید خودروهای سواری پنج درصد رشد داشته است.
تحریم سال ۱۳۹۷: در این دوره بررسی‌های آماری نشان می‌دهد تولید کل خودروسازان با کاهش ۳۷ درصدی و تولید خودروهای سواری با کاهش ۳۸ درصدی مواجه بوده است.
قیمت مسکن
تحریم سال ۱۳۹۰: در این دوره از بهمن ۱۳۸۹ تا بهمن ۱۳۹۰ قیمت مسکن در شهر تهران ۲۹ درصد رشد داشته و تعداد معاملات نیز در همین دوره ۹۷ درصد رشد داشته است.
تحریم سال ۱۳۹۷: بررسی‌ها نشان می‌دهد قیمت مسکن از بهمن ۹۶ تا بهمن ۹۷ رشد ۸۵ درصدی داشته و معاملات مسکن در تهران نیز ۴۹ درصد افت داشته است.
